Czytnik Nut Brajlowskich (Braille Music Reader)
Podręcznik użytkownika

Treść
1. Czym jest Czytnik Nut Brajlowskich
2. Instalacja programu
2.1 Etapy instalacji 
3. Praca przy użyciu Czytnika Nut Brajlowskich 
3.1 Typowy przebieg pracy
3.1.1 Uruchomienie Czytnika Nut Brajlowskich
3.1.2 Importowanie pliku z formatu .bmml
3.1.3 Otwieranie pliku .erb otrzymanego w wyniku pracy przy użyciu BMR
3.1.4 Odtwarzanie całego pliku lub wybranego fragmentu przy użyciu funkcji MIDI
3.1.5 Poruszanie się po pliku
3.1.6 Przeglądanie pliku według kategorii
3.1.7 Znajdowanie żądanych partii, taktów lub innych wybranych elementów
3.1.8 Dodawanie do zapisu własnych komentarzy i uwag
3.1.9 Ukrywanie wybranych elementów 
3.1.10 Ukrywanie całych partii w zapisie
3.1.11 Zapisywanie przygotowanego pliku w wewnętrznym formacie programu .erb do późniejszego wykorzystania
3.1.12 Zamykanie programu   

Uwagi wstępne przeznaczone dla polskiego użytkownika programu

W tłumaczeniu na język polski starałam się pozostawić wszystkie angielskie nazwy okien, funkcji i pozycji w menu, podając w nawiasach ich polskie odpowiedniki. Jest to konieczne, gdyż nie została, jak dotąd, opracowana polska wersja Czytnika Nut Brajlowskich. 
Oprócz polskiej nazwy programu „Czytnik Nut Brajlowskich” w tekście podręcznika występuje niekiedy skrót nazwy angielskiej – BMR. Jest to zabieg celowy. W różnych materiałach i na stronach internetowych tak określany jest ten program, więc warto sobie przyswoić skrót BMR.

Z powodu braku spolszczenia programu, dla osób, które nie znają języka angielskiego, objaśnienia słowne, czytane przez mowę syntetyczną, będą mniej użyteczne, ale będą jednocześnie okazją do zapoznania się z angielską terminologią muzyczną. 
Warto może przy okazji zwrócić uwagę na pewne różnice natury ogólnej:
1. Angielskie nazewnictwo literowe nut jest nieco inne od polskiego. Przede wszystkim dźwięk h określany jest jako b, a wszystkie nuty z krzyżykiem lub bemolem mają nazwy dwuwyrazowe. Tak więc nasze B to „B flat”, a Cis – „C sharp”.
2.  Zupełnie inaczej nazywane są oktawy. Określane są mianowicie liczbami porządkowymi, począwszy od najniższej, czyli oktawy kontra, która jest oktawą pierwszą aż do czterokreślnej, czyli oktawy siódmej.

Powyższe uwagi mogą ułatwić polskiemu użytkownikowi korzystanie z angielskich objaśnień.

Życzę Państwu, aby BMR, będący bezpłatnym programem muzycznym, okazał się przydatny i funkcjonalny. Jestem pewna, że trud włożony w jego opanowanie bardzo się opłaci.

Helena Jakubowska
   
1. Czym jest Czytnik Nut Brajlowskich

Czytnik Nut Brajlowskich (ang. Braille Music Reader – BMR) to nowe, wspaniałe narzędzie, umożliwiające osobom niewidomym czytanie, uczenie się i odsłuchiwanie utworu muzycznego w sposób multimodalny. Program ten obsługuje pliki zawierające nuty brajlowskie. 
Czytnik Nut Brajlowskich otwiera pliki w formacie BMML. BMML (ang. Braille Music Markup Language) oznacza Język Brajlowskich Znaczników Muzycznych, stanowiący standardową aplikację powszechnie już stosowanego formatu Music XML. Pliki BMML zawierają brajlowski zapis nut wraz z dodatkowymi elementami, które są łatwo dostępne przy użyciu tego programu.

Czytnik Nut Brajlowskich może okazać się przydatny przy zapoznawaniu się z nowym utworem lub uczeniu się go na pamięć. Można posłuchać utworu lub wybranych jego partii w postaci MIDI, mając dodatkowo do dyspozycji łatwe do zastosowania narzędzia, które pozwalają na zbadanie szczegółów zapisu muzycznego. W każdej chwili można wybrać sobie poziom szczegółowości opisu tekstu przez mowę syntetyczną. Dzięki rozwiniętym funkcjom szukania i powtarzania program ten pozwala niewidomym na szybkie i efektywne czytanie zapisu nutowego. 

Mając do dyspozycji linijkę brajlowską, możesz przy przeglądaniu nut śledzić symbole brajlowskie. Jednocześnie możesz usłyszeć poszczególne dźwięki w miarę przesuwania kursora po tekście, a także słowny opis każdego znaku, na którym znajduje się kursor. Możesz wyłączyć odsłuchiwanie MIDI, opis mówiony lub obie te funkcje na dowolny czas, a potem znowu je uaktywnić.

Czytnik Nut Brajlowskich posiada także użyteczne funkcje dla tych, którzy chcą się nauczyć brajlowskiej notacji muzycznej. Poszczególne elementy zapisu można tymczasowo usunąć z widoku zapisu nutowego. W ten sposób bez wysiłku można uprościć nawet bardzo skomplikowany zapis do formy podstawowej. Ta cecha programu okazuje się bardzo przydatna dla muzyka, który chce uzyskać ogólną orientację w jakimś utworze lub chce się go bardzo szybko nauczyć. Ukryte elementy można przywracać stopniowo, dzięki czemu użytkownik nie jest przytłoczony na raz skomplikowanym zapisem utworu.

Ponadto każdy symbol muzyczny zaopatrzony jest w krótki opis informujący użytkownika o jego funkcji w konkretnym kontekście muzycznym. Jest to oczywiście narzędzie niezbędne dla początkujących, ale nawet doświadczony muzyk może napotkać nieznane sobie symbole i dzięki opisowi nie będzie musiał zaglądać do podręcznika międzynarodowej notacji muzycznej. Używając Czytnika Nut Brajlowskich, wystarczy nacisnąć klawisz F6, aby ukazał się opis znaku, na którym stoi kursor. 

Przyjazny dla niewidomych program, jakim jest Czytnik Nut Brajlowskich, wykorzystuje oczywiście w dużym stopniu skróty klawiszowe. Wiele funkcji dotyczących przeglądania (browsing) nut obsługują pary sąsiadujących ze sobą klawiszy klawiatury komputerowej. Można też zmodyfikować skróty klawiszowe według uznania, przypisując poszczególnym klawiszom lub kombinacjom klawiszy wybrane funkcje programu.

Również odsłuch MIDI oraz pokrewne elementy można dostosować do własnych potrzeb. Poszczególnym partiom w partyturze można przypisać brzmienie różnych instrumentów, co pomoże w rozróżnianiu głosów lub partii instrumentalnych w danym utworze przy odsłuchiwaniu całości. Ponadto łatwe do odróżnienia efekty dźwiękowe (np. dźwięki perkusji) mogą być kojarzone w sposób logiczny z różnymi elementami lub miarami taktu w zapisie muzycznym. Tak więc stosując funkcję umożliwiającą indywidualne zmiany, można ułatwić sobie śledzenie w zapisie czasu i miejsca rozpoczęcia się nowej partii, nowego taktu, wystąpienia nowego akordu itd.

Cały utwór lub jego dowolną partię czy fragment w postaci pełnej lub zmodyfikowanej (uproszczonej) można wydrukować na drukarce brajlowskiej lub wyeksportować do pliku tekstowego, dostosowując formatowanie strony do własnych wymagań lub zachowując domyślne parametry programu.

Wszelkie zmiany wprowadzone przy użyciu BMR odnośnie układu, wyglądu czy brzmienia utworu są tymczasowe i mogą być zachowane jedynie w tym programie. Zmiany te nie mają wpływu na oryginalny plik źródłowy BMML, a poza tym mogą być w każdej chwili odwołane.

Jednakże istnieje możliwość zachowania zmodyfikowanego zapisu brajlowskiego i dźwiękowego w wewnętrznym formacie BMR, czyli z rozszerzeniem .ERB i plik ten można w każdej chwili ponownie otworzyć za pomocą BMR. Jest to szczególnie użyteczna funkcja, jeżeli chcemy pracować nad danym utworem podczas wielu sesji. Zapisując aktualną wersję i otwierając plik następnym razem, unikamy wielokrotnego formatowania i modyfikowania oryginalnego zapisu. 

2. Instalacja programu

Podobnie jak inne aplikacje systemu Windows, także program BMR możesz zainstalować na swoim PC. Jeżeli otrzymałeś samorozpakowujący się pakiet instalacyjny z rozszerzeniem .exe (najczęściej pobrany z Internetu), możesz po prostu rozpocząć instalację, ustawiając strzałkę kursora na nazwie pliku i wciskając Enter. Wówczas najpierw uruchomi się program rozpakowujący, który zapyta, czy chcesz, żeby program został zainstalowany bezpośrednio z samo rozpakowującego się  pakietu, czy też pozwalasz, aby pliki z tego archiwum zostały wypakowane do tymczasowego foldera, zanim będzie uruchomiony właściwy program instalacyjny. Stanowczo zalecany jest ten drugi sposób postępowania.
Teraz należy przejść do podrozdziału (Etapy instalacji) i postępować zgodnie z instrukcją.  

Jeśli otrzymałeś pakiet instalacyjny w postaci pliku z rozszerzeniem .zip, który nie rozpakowuje się samoczynnie, to twoim zadaniem jest rozpakowanie zarchiwizowanego pliku. Pracując w jednej z ostatnich wersji Windows XP lub późniejszych systemów, w praktyce wystarczy zaznaczyć strzałką kursora zarchiwizowany plik o rozszerzeniu .zip i nacisnąć Enter. Wówczas pokaże się zawartość pakietu, tj. pliki i foldery przeznaczone do rozpakowania.  
Po ustawieniu strzałki kursora na nazwie pliku możesz, zamiast klawisza Enter, wcisnąć klawisz menu kontekstowe lub prawy przycisk myszy. Czynność ta spowoduje wyświetlenie menu kontekstowego dostosowanego do tego typu pliku. Z menu tego możesz wybrać opcję „Extract all” lub równoważną „Unpack all” (Wypakuj wszystkie). Jeśli wybierzesz tę opcję po raz pierwszy, otworzy się kreator programu rozpakowującego, w którym możesz zaznaczyć szereg opcji rozpakowywania stosownie do twoich indywidualnych potrzeb. Po naciśnięciu klawisza enter na nazwie pliku .zip możesz uruchomić kreator programu rozpakowującego nawet bez jego wyświetlania. Wtedy proces rozpakowywania zostanie wykonany w tle, w sposób niewidoczny, lecz logiczny, przy wykorzystaniu domyślnie rozpakowywanych folderów. 	 

Jest również możliwe, że otrzymałeś pliki instalacyjne w formie rozpakowanej. 
Niezależnie od tego, czy musisz rozpakować skompresowane archiwum, czy też nie, znajdziesz w folderze roboczym dwa ważne pliki. Są to mianowicie: 
BrailleMusicReaderJaws.exe
oraz
BrailleMusicReaderSetup.exe.

W celu zainstalowania Czytnika Nut Brajlowskich powinieneś uruchomić drugi z wymienionych programów, czyli "BrailleMusicReaderSetup.exe", który na dalszym etapie instalacji spowoduje działanie pierwszego, a więc BrailleMusicReaderJaws.exe.

Po pomyślnym rozpakowaniu pliku o rozszerzeniu .zip i prawidłowym przebiegu programu BrailleMusicReaderSetup.exe otworzy się standardowe okienko kreatora instalacji. Od tego momentu wszystkie etapy procedury instalacyjnej są identyczne niezależnie od formy otrzymanego pakietu instalacyjnego. 

2.1. Etapy instalacji 

Od razu po rozpoczęciu procesu instalacji otworzy się standardowe okienko kreatora instalacji. Najpierw program zapyta Cię, jaki język chcesz wybrać. Język ten będzie używany w trakcie przebiegu procesu instalacji. Ze względu na język oryginalnego podręcznika przyjmujemy, że dla celów instalacji został wybrany język angielski. 

W polu kombi Language (Język) możesz poruszać się w górę i w dół strzałkami kursora, aby podświetlić język, którego chcesz używać. Naciśnięcie klawisza Enter spowoduje wybranie podświetlonej pozycji.  
Po naciśnięciu Enter pojawi się ekran powitalny w wybranym języku. Ekran ten poinformuje Cię, że jesteś w trakcie instalacji programu Braille Music Reader. Naciśnięcie klawisza Enter spowoduje przejście do następnego ekranu. 

Następny ekran daje możliwość wyspecyfikowania na twardym dysku foldera, w którym ma być zainstalowany program Braille Music Reader. Dla większości użytkowników najbardziej odpowiednim jest proponowany przez program instalacyjny folder domyślny. 

W polu edycyjnym możesz automatycznie wybrać proponowaną ścieżkę do domyślnego foldera lub ją ręcznie zmodyfikować. 
Możesz również tabulatorem ustawić się na przycisku „Browse” (Przeglądaj) i uaktywnić go za pomocą spacji. Na ukazanym widoku drzewa możesz podświetlić jakiś istniejący folder, w którym ma być zainstalowany Braille Music Reader. Naciśnięcie przycisku „New Folder” (Nowy Folder) pozwala na dodanie nowego foldera na danym poziomie widoku drzewa. 
Po utworzeniu nowego foldera możesz go wybrać jako folder docelowy dla programu instalacyjnego. Naciśnięcie przycisku OK przeniesie Cię z powrotem na główny ekran instalatora, gdzie w polu edycyjnym ukaże się nazwa nowo utworzonego foldera wraz ze  ścieżką dostępu do niego. Natomiast naciśnięcie przycisku „Next” (Następny) przeniesie Cię do następnego etapu kreatora instalacji. 

Na tym ekranie możesz wyszczególnić w menu Start folder, w którym zostanie umieszczona ikonka (lub ikonki) programu Braille Music Reader. Większości użytkowników odpowiada domyślna ścieżka foldera, dlatego wystarczy nacisnąć przycisk „Next” (Następny), aby kontynuować proces instalacji. 
Jeśli jednak chcesz wyspecyfikować inny folder w menu Start, to możesz to uczynić dokładnie tak samo, jak to zostało opisane przy omówieniu poprzedniego ekranu.  
Teraz naciśnij przycisk „Next” (Następny), aby przejść do kolejnego ekranu.

Na ekranie tym znajdziesz tylko pole wyboru z zaznaczoną domyślną opcją. Jeśli pole to pozostawisz zaznaczone, na pulpicie zostanie utworzona ikonka programu. Kliknięcie na nią stanowi szybki sposób wywołania programu Braille Music Reader. 
Skoro ikonka do programu została już utworzona na pulpicie, możesz przypisać do niej twoją własną kombinację klawiszy, tj. skrót klawiaturowy, za pomocą którego w szybki sposób będziesz mógł wywoływać program. 
Teraz aby kontynuować instalację, wystarczy już po prostu nacisnąć przycisk „Next”, a pojawi się następny ekran programu instalacyjnego. 

Znajduje się na nim pole edycyjne z podsumowaniem wybranych opcji. Możesz obecnie przejrzeć swoje ustawienia za pomocą klawiszy kursora bądź kombinacji klawiszy JAWS służących do czytania ekranu. 
Jeśli wszystkie ustawienia są poprawne, możesz nacisnąć przycisk „Install” (Instaluj), by rozpocząć proces instalacji.

Jak tylko proces ten się zacznie, możesz obserwować jego status na pasku postępu. Jeśli używasz czytnika ekranu JAWS, w regularnych odstępach czasu usłyszysz komunikat o stopniu zaawansowania instalacji wyrażanym w procentach aż do zakończenia całego procesu. 

Wraz z osiągnięciem poziomu 100% pojawi się automatycznie na ekranie inne okno kreatora instalacji. Służy ono do zainstalowania programu pomocniczego ustanawiającego bezpośrednią łączność pomiędzy programami Braille Music Reader i JAWS.
Po otworzeniu się ekranu powitalnego po prostu naciśnij przycisk „Next” (Następny). 

Kiedy pojawi się następny ekran, zostaniesz zapytany, której wersji programu JAWS używasz, a dokładniej – z jaką wersją Jaws-a chciałbyś używać programu Braille Music Reader. Jeśli masz na swoim komputerze zainstalowaną tylko jedną wersję JAWS-a, program instalacyjny najprawdopodobniej zidentyfikuje ją poprawnie. W takim przypadku zostanie na widoku drzewa wyświetlona TA wersja (np. JAWS 8X). Jeśli jest to zgodne ze stanem faktycznym, nie pozostaje Ci nic innego do zrobienia, jak tylko nacisnąć przycisk „Next”, aby kontynuować instalację. 

Jeśli jednak na twoim PC jest zainstalowanych więcej wersji programu JAWS lub JAWS jest zainstalowany w innym folderze niż domyślny, wówczas instalator programu BMR może nie odkryć właściwej wersji JAWS-a. 

Jeśli taki przypadek rzeczywiście wystąpi, użyj strzałek kursora, aby podświetlić tę wersję JAWS-a, którą masz zainstalowaną na swoim komputerze  (np. JAWS 6.X). Jeśli to wykonałeś, naciśnij przycisk „Next”. 

Może się jednak zdarzyć, że po naciśnięciu przycisku „Next” na ekranie wyświetli się okienko błędu z następującym komunikatem:

"JAWS not found. Do you want to select it manually?” (JAWS nie został znaleziony. Czy chcesz go wybrać ręcznie?)
[Yes]/[No]
 
Może to oznaczać jedną z następujących sytuacji. 
Nie masz na swoim komputerze zainstalowanej żadnej wersji JAWS-a; w tym przypadku masz dwie możliwości: 
1. Kliknij przycisk „No” i wyjdź z okienka instalacyjnego 
Programu BrailleMusicReaderJaws.exe,
ale doprowadź do końca instalację głównego programu Braille Music Reader. Wtedy BMR będzie działał poprawnie, lecz bez wsparcia czytnika ekranu i syntezatora mowy. 

2. Zainstaluj program JAWS i ponów instalację programu pomocniczego BrailleMusicReaderJaws.exe.

Wspomniany komunikat błędu może pojawić się również wtedy, gdy w komputerze masz zainstalowanych więcej wersji JAWS-a lub jeżeli JAWS jest zainstalowany w innym miejscu niż domyślne. 
Jeśli zaistniał właśnie taki przypadek, kliknij na przycisk „Yes” i z widoku drzewa wybierz ręcznie istniejący właściwy folder JAWS’a. 
Przeanalizuj przykład, który pojawił się wraz z widokiem drzewa folderów, by znaleźć właściwe położenie foldera z programem JAWS.  

Na przykład JAWS 6.20 jest domyślnie zainstalowany w następującym folderze:

C:\Program Files\Freedom Scientific\JAWS\6.20

Po znalezieniu właściwej lokalizacji foldera z programem JAWS naciśnij przycisk OK, aby kontynuować instalację. 

Jeśli wszystko przebiegło dotąd pomyślnie, rozpocznie się podinstalacja programu pomocniczego BrailleMusicReaderJaws.exe, w czasie której będzie oznajmiany wzrastający procent zaawansowania na pasku postępu do chwili, aż zostanie ustanowiony pomost pomiędzy programami Braille Music Reader i JAWS. 

Na końcu procesu instalacyjnego pojawi się ekran końcowy, gdzie należy po prostu nacisnąć przycisk „Finish” (Zakończ). 

Po zamknięciu okienka podinstalacji znajdziesz się z powrotem w głównym kreatorze instalacji, gdzie pojawi się podobny ekran końcowy. Wówczas nie masz już nic innego do zrobienia, jak tylko nacisnąć przycisk „Finish” w celu pomyślnego zakończenia całego procesu instalacji. 

Jeśli przeprowadziłeś opisany proces poprawnie, możesz od razu uruchomić program Braille Music Reader i używać go.

3. Praca przy użyciu Czytnika Nut Brajlowskich 

Czytnik Nut Brajlowskich jest programem umożliwiającym czytanie nut brajlowskich. Pod wieloma względami praca jego przypomina pracę edytora tekstu, przy czym warto odnotować dwie ważne różnice:

1.	Czytnik Nut Brajlowskich obsługuje pliki nutowe przygotowane specjalnie dla osób niewidomych. Oznacza to, że otwarty za pomocą tego programu plik zawierający nuty zostanie ukazany w postaci znaków brajlowskich wyrażających symbole muzyczne. Oprócz ukazania zapisu brajlowskiego Czytnik Nut Brajlowskich zapewnia bogaty zestaw bardzo przydatnych funkcji, mających na celu ułatwienie posługiwania się zapisem nutowym.
2.	 Czytnik Nut Brajlowskich, jak wskazuje zresztą jego nazwa, jest przeznaczony do czytania nut, nie jest natomiast edytorem nut. Oznacza to, że przy użyciu tego programu nie możesz tworzyć swoich własnych plików zawierających zapis nut. Możesz jedynie wykorzystywać istniejące już pliki .bmml, które można za pomocą BMR otworzyć i oglądać. Program zawiera folder z takimi przykładami, na których możesz się nauczyć jego działania. Jeśli wybierzesz funkcję „import”, która zostanie omówiona nieco później, folder ten zostanie ukazany jako domyślna lista plików .bmml, które można importować.

Możesz wybrać którykolwiek z tych plików i eksperymentować używanie BMR.
Jednakże zalecamy postępowanie zgodne z omówionymi poniżej etapami pracy z programem, które przedstawimy w kolejnych paragrafach.

3.1 Rutynowa praca z programem

Rutynowy cykl działania BMR obejmuje zadania wykonywane najczęściej przez użytkowników w codziennej pracy z tym programem. Niektóre operacje są podstawowe i konieczne, inne – dowolne, tj. niekonieczne dla każdego pliku oraz dla każdego użytkownika.

Najważniejsze kroki obejmują:
- uruchomienie programu,
- zaimportowanie pliku .bmml lub otwarcie pliku .erb zapisanego w czasie jednej z poprzednich sesji pracy z programem,
- odtworzenie całego pliku lub jego części za pomocą funkcji MIDI,
- przesuwanie się kursorem po brajlowskim tekście muzycznym,
- oglądanie zapisu według kategorii elementów,
- znajdowanie parti i taktów lub też wybranych miejsc w zapisie,
- przypisywanie poszczególnym partiom różnych instrumentów,
- dodawanie do zapisu własnych komentarzy i uwag,
- ukrywanie niektórych symboli muzycznych,
- formatowanie strony i drukowanie pliku za pomocą drukarki brajlowskiej,
- zapisywanie opracowanego materiału w formacie własnym edytora .erb do wykorzystania w dalszej pracy nad plikiem,
- wreszcie zamykanie programu.

W większości przypadków nie wszystkie te kroki są konieczne, aby program był efektywnie wykorzystywany. Zwykle wystarczy zaimportować lub otworzyć plik, posłuchać zapisanej w nim muzyki w formacie MIDI i sprawdzić zapis brajlowski, używając kilku łatwo dostępnych komend pozwalających na poruszanie się po tekście.

3.1.1 Uruchamianie Czytnika Nut Brajlowskich

Jest kilka różnych sposobów uruchamiania BMR. Oto jeden z nich, stosowany w przypadku korzystania z czytnika ekranu: trzeba nacisnąć klawisz Windows, przejść strzałką w górę/w dół na pozycję "Programy", po naciśnięciu "Enter" należy strzałką w górę/w dół przejść na pozycję "Braille Music Reader" i dwa razy nacisnąć "Enter" lub przesunąć się strzałką w prawo i raz nacisnąć "Enter". W tym momencie zostanie otwarty program, a na ekranie pojawi się jego główne okno. 

Inny sposób uruchomienia programu to przejście na pulpit poprzez wciśnięcie klawiszy Windows+D lub Windows+M i znalezienie ikonki programu przez wciskanie litery „b”. Potem wystarczy wcisnąć klawisz Enter, aby otworzyć program.

Istnieją jeszcze inne sposoby uruchomienia programu, np. z menu Start poprzez okno dialogowe „Uruchom” (Run dialog) lub przypisując programowi skrót klawiszowy na pulpicie. Jednakże zagłębianie się w te sposoby nie wchodzi w zakres niniejszego podręcznika.

3.1.2 Importowanie zapisu nutowego do Czytnika Nut Brajlowskich z pliku źródłowego .bmml

Plik .bmml reprezentuje treść czarnodrukowego zapisu nutowego przeznaczonego dla widzących muzyków. Takie pliki zawierają więc nie tylko same nuty brajlowskie, ale także cały szereg związanych z nimi informacji, w tym również reprezentację dźwiękową, którą można odtworzyć w formacie MIDI.

BMR może zaimportować każdy plik .bmml. Należy w tym celu wejść do menu File (Plik) i w podmenu Import wybrać typ Bmml. Tę samą operację można wykonać znacznie szybciej, korzystając ze skrótu klawiszowego Ctrl+I.     

W obu przypadkach pojawi się okno dialogowe, prosząc o podanie nazwy pliku do zaimportowania. W naszym przypadku wybierzmy z listy przykładów .bmml np. plik czerny.bmml i otwórzmy go, naciskając Enter. 

Jeżeli przy zastosowaniu skrótu Ctrl+I jest otwarty inny plik, przed ukazaniem się okna Import pojawi się pytanie o to, czy chcesz zapisać dokument, czy też wyjść z niego bez zachowania zmian wprowadzonych od ostatniego zapisania pliku. Po wykonaniu powyższych operacji plik zostanie zaimportowany i otwarte główne okno przeglądania BMR z kursorem ustawionym na początku pliku.

Pamiętaj, że nie możesz modyfikować plików .bmml za pomocą Czytnika Nut Brajlowskich. Wszelkie zmiany dotyczące układu tekstu, ukrywania elementów w widoku, jak też innych właściwości są tymczasowe i widoczne jedynie w formie ukazywania przeglądanego lub odsłuchiwanego pliku. Jeżeli chcesz zachować te ustawienia, możesz zapisać plik w wewnętrznym formacie BMR, czyli w formacie .erb, co zostanie omówione później.

3.1.3 Otwieranie pliku .erb zapisanego w poprzednich sesjach pracy z BMR

Czytnik Nut Brajlowskich pozwala na otwarcie plików zapisanych w jego wewnętrznym formacie .erb. Pliki te zawierają zapis nut wraz z wszelkimi ustawieniami i modyfikacjami, które zostały wprowadzone, aby dostosować do własnych potrzeb widok dokumentu, jego formę brajlowską (wypukłą) oraz dźwiękową MIDI. 

Inaczej mówiąc, pliki .bmml można traktować jako reprezentację zapisu nutowego wziętego z drukowanej publikacji nutowej, natomiast pliki .erb są wynikiem personalizacji, zawierającej własne ustawienia użytkownika, a także jego notatki i komentarze.

Aby otworzyć plik .erb, należy przejść do menu File (Plik) i zejść do pozycji Open (Otwórz). Można też posłużyć się kombinacją klawiszy Ctrl+O. W każdym przypadku ukaże się zwyczajne okno dialogowe, w którym można wpisać nazwę pliku, jaki chcemy otworzyć. Jeżeli używany jest aktualnie inny plik .erb, pojawi się, jak zwykle, pytanie, czy chcesz zapisać zmiany w tym pliku przed otwarciem kolejnego.

Kiedy odpowiesz na to pytanie, w głównym oknie BMR otworzy się wybrany plik z wszystkimi ustawieniami i dodanymi wcześniej elementami.

3.1.4 Odtwarzanie całego pliku lub wybranej jego części w formacie MIDI

Najłatwiejszym sposobem przeglądania utworu dla niewidomego użytkownika jest jego odsłuchanie. Czytnik Nut Brajlowskich może w każdej chwili odtworzyć zaimportowany lub otwarty plik. Należy po prostu wejść do menu Play i wybrać pozycję „Play full score” (Odtwórz cały utwór). Podobnie okno „MIDI Player” można otworzyć kombinacją klawiszy Ctrl+B.

W oknie tym focus znajduje się domyślnie na przycisku Play, tak więc naciśnięcie klawisza Enter spowoduje odtwarzanie utworu od początku. Kiedy odtwarzanie się rozpoczęło, fokus natychmiast przesuwa się na przycisk Pause, a więc ponowne naciśnięcie Enter przerwie odtwarzanie i podświetlony będzie znowu przycisk Play. Jeżeli więc chcesz kontynuować odtwarzanie, wciśnij ponownie Enter, a usłyszysz dalszy ciąg utworu od miejsca, w którym odsłuchiwanie zostało zatrzymane. 

W czasie odtwarzania dostępne są tylko przyciski Pause,  Stop i Close. Można się do nich przesuwać klawiszem Tab lub kombinacją Shift+Tab.

Naciśnięcie Stop przerywa odtwarzanie, ale jednocześnie przesuwa nas do początku utworu. Tym razem podświetlenie przesuwa się na przycisk Play, a więc jeżeli naciśniesz Enter, utwór będzie znowu odtwarzany od początku.

Naciśnięcie przycisku Close natychmiast przerywa odtwarzanie i zamyka okno „MIDI Player”, a więc znajdziesz się w głównym oknie przeglądania, w którym możesz oglądać zapis nutowy.

Warto jednak wiedzieć, że „MIDI Player” zawiera jeszcze inne funkcje poza odtwarzaniem, pauzą i zakończeniem  odtwarzania. Jeżeli utwór nie jest w danym momencie odtwarzany, w oknie tym dostępne są właśnie te dodatkowe funkcje.

Start bar (Rozpocznij od taktu):
Jest to pole edycji, pokrętło (Edit spinbox), gdzie możesz po prostu wpisać numer taktu, od którego chcesz rozpocząć odtwarzanie utworu. Trzeba jednak skasować cyfry, które znajdują się w polu, aby został wpisany odpowiedni numer taktu. Możesz też wybrać numer taktu, przesuwając się strzałką kursora w górę lub w dół.

Jeżeli chcesz odtwarzać utwór nie od początku, lecz od wybranego taktu, możesz w menu Play (Odtwarzaj) wybrać pozycję „Play score from bar” (Odtwarzaj utwór od taktu) lub użyć kombinacji klawiszy Ctrl+Shift+B. W ten sposób otworzy się to samo okno „MIDI Player”  wraz z pokrętłem „Start bar:” (Rozpocznij od taktu), które pokaże numer taktu aktualnie wskazywanego przez kursor. Uwaga! Kursor musi koniecznie wskazywać jakikolwiek znak należący do tego taktu, nie może być ustawiony np. na oznaczeniu partii.  
Tak więc po naciśnięciu klawisza Enter rozpocznie się odtwarzanie właśnie od tego taktu, nie zaś od początku utworu.

Tempo (quarter):
Jest to pokrętło, za pomocą którego możesz ustawić tempo odtwarzania muzyki liczone liczbą miar na minutę (ang.: beats per minute – BPM), przy czym miarą jest ćwierćnuta. Zakres wynosi od 15 do 240. Jeżeli zapiszemy używany plik w formacie .erb, zostanie zachowane w tym pliku również ustawione tempo odtwarzania. Tempo domyślne wynosi 90 ćwierćnut na minutę.

Use metronome (Używaj metronomu):
Jest to pole wyboru domyślnie niezaznaczone. Jeżeli je zaznaczymy, w czasie odtwarzania utworu będziemy słyszeć uderzenia metronomu. Metronom pokazuje miary taktu w ćwierćnutach, akcentując pierwszą miarę w takcie. Tak więc przy uważnym słuchaniu możemy zawsze wiedzieć podczas odtwarzania, kiedy rozpoczyna się nowy takt.

Play repeats (Graj powtórzenia):
Jest to pole wyboru domyślnie zaznaczone. Przy wybranym „Play repeats” program respektuje wszelkie powtórzenia, zarówno tzw. repetycje czarnodrukowe, jak i powtórzenia brajlowskie, dzięki czemu przy odtwarzaniu poznajemy pełną strukturę utworu. Jeżeli odznaczymy tę pozycję, „MIDI Player” nie będzie uwzględniać znaków repetycji, a więc usłyszymy jedynie takty realnie zapisane w pliku.

Instruments:
Naciśnięcie tego przycisku otwiera nowe okno, gdzie możesz określić, które partie utworu mają być odtwarzane; możesz też przypisać poszczególnym partiom brzmienie wybranego instrumentu.

Jeżeli zaimportowanym plikiem jest czerny.bmml, masz otwarty utwór na fortepian, zawierający dwie partie: partię prawej ręki i partię lewej ręki. W oknie Instruments zostanie to uwidocznione w postaci dwóch sekcji osobnych ustawień dla każdej z partii. 

Dla partii prawej ręki i partii lewej ręki osobno przewidziane jest pole wyboru „Play/Mute” (Graj/Wycisz). Domyślnie zaznaczone są wszystkie partie, a więc wszystkie będą słyszalne w czasie odtwarzania. Jeżeli odznaczymy partię lewej ręki, jej status przełączy się na Mute i po zatwierdzeniu tego przez OK, wciskając klawisz Enter, możesz posłuchać utworu z wyciszoną lewą ręką.

Osobny regulator ddla każdej partii utworu zawiera zestaw instrumentów, który pozwala na przypisanie poszczególnym partiom brzmienia innego instrumentu. Domyślnie dla wszystkich partii wybrany jest „acoustic grand piano”. Możesz wybrać inny instrument, przesuwając się strzałką kursora w górę i w dół po liście dostępnych instrumentów. Można przesuwać się większymi krokami, używając klawiszy Page up i Page down. Klawisz Home przenosi nas na począteklisty, a klawisz End – na jej koniec. Można też wpisywać początkową literę nazwy instrumentu, który zamierzamy wybrać. Ponieważ jednak wiele instrumentów ma nazwy zaczynające się od tej samej litery, niekiedy trzeba będzie daną literę wciskać kilkakrotnie, zanim znajdziemy żądaną pozycję. 

Lista instrumentów obejmuje 129 pozycji, z których 128 odpowiada standardowym instrumentom MIDI, gdy tymczasem ostatnia pozwala na przypisanie do danej partii instrumentów perkusyjnych (Drums). Jest to szczególnie przydatne, gdy partytura zawiera jedną lub więcej partii instrumentów perkusyjnych.

Wybór instrumentów dla poszczególnych partii zatwierdzamy klawiszem OK i możemy posłuchać uzyskanego rezultatu, wciskając przycisk Play. 

Jeżeli plik zostanie zapisany w formacie .erb, zostaną również zachowane ustawienia instrumentów, tak więc przy kolejnych etapach pracy nad utworem nie trzeba będzie powtarzać tych samych operacji.

3.1.5 Poruszanie się po pliku

Po zaimportowaniu lub otwarciu pliku w BMR można się po nim poruszać, podobnie jak po tekście zapisanym w jakimkolwiek edytorze tekstowym, używając dobrze znanych klawiszy i kombinacji klawiszy. Główna różnica polega na tym, że mamy tu zwykle do czynienia z brajlowskimi oznaczeniami muzycznymi, nie zaś z tekstem słownym. Jednakże brajlowski zapis  muzyki składa się ze znaków ułożonych jeden po drugim, przy czym są to znaki alfabetu brajlowskiego, które tworzą złożone symbole notacji muzycznej. Ponieważ brajlowska notacja muzyczna stanowi układ liniowy, okno ukazujące brajlowski zapis nutowy ma wygląd bardzo podobny do tego, w którym umieszczony jest tekst słowny.

Druga różnica polega na tym, że ponieważ Czytnik Nut Brajlowskich nie jest edytorem nut, możesz się jedynie poruszać po pliku zawierającym nuty i oglądać go w najdrobniejszych szczegółach w oryginalnej postaci zapisanej w źródłowym pliku .bmml, nie możesz jednak edytować muzyki, tzn. modyfikować oznaczeń muzycznych, usuwać ich ani dodawać nowych. Można natomiast ukrywać niektóre elementy i dodawać własne komentarze.

Przesuwając się po tekście nutowym za pomocą strzałek kursora oraz innych powszechnie znanych klawiszy kursora, możesz korzystać z różnorodnych multimodalnych ułatwień, jakie zapewnia BMR. Jeżeli dysponujesz monitorem brajlowskim, możesz śledzić brajlowski zapis nutowy, który ukazuje się na linijce brajlowskiej w miarę przesuwania się po tekście muzycznym. 

Na życzenie można oprócz czytania zapisu brajlowskiego korzystać z odsłuchiwania plików w formacie MIDI oraz objaśnień mówionych (Speech). Domyślnie ustawiona jest najbardziej podstawowa funkcja MIDI i Speech. Każdą z tych funkcji lub wszystkie na raz można wyłączyć, można też je personalizować, przystosowując do własnych potrzeb i uzyskując jeszcze więcej informacji o każdym oznaczeniu muzycznym lub opcji odtwarzania.

Po otwarciu pliku kursor wskazuje pierwszy znak brajlowski na ekranie. Jeżeli naciśniemy strzałkę kursora w prawo, kursor przesunie się do następnego znaku. W tym momencie słyszymy (jako echo ekranu) krótki opis słowny oznaczenia muzycznego, na którym znajduje się kursor. Jeżeli jest to nuta, zostanie ona jednocześnie zagrana instrumentem ustawionym aktualnie w funkcji MIDI (będzie o tym mowa w dalszym ciągu tego podrozdziału). Jeżeli znak oznacza pauzę, zamiast dźwięku usłyszymy uderzenie perkusji.

Naciśnięcie lewej strzałki kursora przenosi nas do znaku poprzedniego. To również zostanie odzwierciedlone w opisie słownym (Speech) oraz ewentualnie w odtwarzanym dźwięku (MIDI).

Szczegółowość opisu słownego można zmieniać w menu Speech, wybierając w podmenu „Read symbols” (Czytaj symbole) jeden z możliwych poziomów. Jeżeli wycisymy mowę , wybierając Mute, w trakcie przesuwania kursora po tekście nutowym nie będziemy słyszeć żadnego opisu słownego. Kolejne poziomy Speech: Level 1, 2 i 3 dostarczają coraz bogatszego opisu słownego.

Przy poziomie 1 uzyskasz jedynie informację, czy znak, na którym stoi kursor, jest nutą, pauzą, kluczem, kreską taktową itp. 

Na poziomie 2 będziesz informowany, jaka to nuta, w jakiej oktawie,  jaka jest jej wartość, którym palcem należy nutę zagrać itp.
Poziom 3 dostarcza dalszych szczegółów na temat znaku wskazywanego przez kursor.

Piąta pozycja w podmenu „Read symbols” (Czytaj znaki) to Braille. Jeżeli wybierzemy tę pozycję, będzie czytana kombinacja punktów brajlowskich danego znaku, a nie jego muzyczne znaczenie. Opcja ta jest szczególnie przydatna, jeżeli używamy programu bez monitora brajlowskiego albo jeżeli mamy wątpliwości, czy linijka brajlowska pokazuje znak właściwie.

Można bardzo szybko przełączać poziomy mowy za pomocą jednoklawiszowych komend przypisanych poszczególnym pozycjom podmenu „Read symbols”. Komendy te uzyskujemy  klawiszami od 0 do 4:
0 - Mute (mowa1 wyłączona)
1 - Level 1 (Poziom 1)
2 - Level 2 (Poziom 2)
3 - Level 3 (Poziom 3)
4 - Braille 

Pozycja „Sounds setup” (Ustawienie dźwięku) w menu Configuration pozwala na modyfikowanie zachowania się programu w trakcie nawigacji po tekście. Pierwszą pozycją w tym menu jest pole wyboru „Play sounds” dla sekcji Notes. Domyślnie pole to jest zaznaczone, więc jeżeli postawisz kursor na znaku wyrażającym nutę, MIDI odtworzy dźwięk  o odpowiedniej wysokości. Jeżeli odznaczysz to pole, nuty ani interwały nie będą słyszalne przy przesuwaniu kursora po tekście muzycznym. Oczywiście takie funkcje jak „Play full score” (Graj cały utwór) i podobne będą odtwarzały muzykę nawet przy odznaczonym polu „Play notes” (Graj nuty). 
Za pomocą przycisku Sound w tym samym polu możesz wybrać dźwięk instrumentu odtwarzającego czytane nuty. Menu Configuration zostanie omówione bardziej szczegółowo nieco później.

Przesuwanie strzałki kursora w górę i w dół po tekście nutowym przenosi nas o cały wiersz wyżej lub niżej i wtedy cały wiersz zostanie odczytany za pomocą mowy na poziomie szczegółowości ustawionym w podmenu „Read symbols” menu Speech. Jeżeli kursor zostanie przesunięty do nuty lub interwału z poprzedniego lub następnego wiersza, odpowiedni dźwięk MIDI zostanie odtworzony, jak zostało to wcześniej opisane.

Jeżeli naciśniemy klawisz Home, kursor ustawi się na początku wiersza, natomiast wciśnięcie klawisza End spowoduje przesunięcie kursora na koniec wiersza.

Naciśnięcie kombinacji klawiszy Ctrl+Home lub Ctrl+End przenosi kursor odpowiednio na początek lub koniec pliku.

Klawisze PAGEUP i PAGEDOWN przesuwają kursor po tekście o kilka wierszy w górę lub w dół.

W dalszym ciągu zapoznasz się z bardziej zaawansowanymi sposobami poruszania się po tekście, które są ściśle związane z naturą brajlowskiego zapisu nut.

3.1.6 Poruszanie się po pliku według kategorii elementów

Najczęstszym sposobem poruszania się po dokumencie jest przechodzenie w tył i w przód pomiędzy stronami lub wierszami. Dla dokumentu tekstowego bardziej efektywne jest przechodzenie pomiędzy akapitami, zdaniami i wyrazami. W tekście muzycznym kategorie  akapitu, zdania i wyrazu zastępują takie pojęcia, jak partia, takt czy muzyczna jednostka elementarna (przy czym jest to raczej sztuczne przyporządkowanie).

Oczywiście bardziej naturalne jest oglądanie zapisu nutowego według kategorii muzycznych, takich jak nuty, akordy czy takty niż według elementów zależnych od sposobu zredagowania: stron, paragrafów czy wierszy. Dlatego BMR zapewnia szeroką gamę komend szybkiej nawigacji, pozwalających na poruszanie się po tekście nut brajlowskich zgodnie z logiką struktury utworu muzycznego.

W menu Search (Wyszukiwanie) znajduje się podmenu „Go to” (Przejdź do) oferujące cały szereg komend przesuwających kursor w przód lub w tył o daną kategorię. Każda pozycja tego podmenu ma też swój jednoklawiszowy odpowiednik. Komendy klawiszowe dotyczące przesuwania do przodu/do tyłu o jeden z tych elementów tworzą na klawiaturze komputera pary sąsiadujących ze sobą klawiszy, jak następuje:

Go to previous/next annotation (Przejdź do poprzedniej/następnej uwagi): E/R
Go to previous/next object of any kind (-elementu dowolnego rodzaju): D/F
Go to previous/next music object (-elementu muzycznego): J/K
Go to previous/next interval (- interwału): N/M
Go to previous/next bar (- taktu): U/I
Go to previous/next part (- partii): O/P

Jak można łatwo zauważyć, element pary komend po lewej stronie zawsze przesuwa kursor do poprzedniego, a element pary po prawej stronie – do następnego obiektu.
Brajlowskie oznaczenia muzyczne często składają się z dwóch lub kilku znaków brajlowskich. Komendy nawigacji zawsze umieszczają kursor na pierwszym elemencie brajlowskiego oznaczenia. Z drugiej strony, litery alfabetu występujące w nagłówkach umieszczanych na początku pliku traktowane są każda oddzielnie. Tak więc wciśnięcie liter D i F przesuwa kursor tylko o jedną literę do tyłu lub do przodu, a więc efekt jest taki sam, jak gdybyśmy „chodzili” strzałkami kursora w lewo/w prawo.

Te klawisze do szybkiej nawigacji zastępują w pewnym sensie trójwymiarowy aspekt przeglądania zapisu nutowego. Większość par koment pozwala na przesuwanie się po tekście poziomo (od nuty do nuty, od taktu do taktu itd.), ale funkcja „Next/previous part” (Następna/poprzednia partia) przesuwa kursor pionowo pomiędzy partiami poszczególnych instrumentów, pozostając jednocześnie w tym samym takcie każdej partii. Poza tym możesz także przesuwać się po tekście muzycznym w quasi trzecim wymiarze, sprawdzając nuty akordu za pomocą komendy „Previous/next interwal”. 

Go to previous/next annotation {E/R} (Przejdź do poprzedniej/następnej uwagi):

Używając tej pary komend, możesz przechodzić pomiędzy uwagami tekstowymi dodanymi przez Ciebie (lub innego użytkownika) do oryginalnego pliku. Jeżeli w pliku nie wprowadzono żadnych uwag, komendy E i R nie spowodują przesunięcia kursora. 

Go to previous/next object of any kind {D/F} (Przejdź do poprzedniego/następnego elementu dowolnego typu):

W zasadzie za pomocą tej komendy można poruszać się po całym pliku. Jeżeli naciśniesz literę F, kursor zostanie przesunięty do pierwszego znaku następnego obiektu, bez względu na to, czy jest to element muzyczny, czy niemuzyczny. Wciśnięcie litery D przenosi kursor do poprzedniej takiej jednostki.
Jeżeli nowy element, na którym znajdzie się kursor, będzie nutą lub interwałem, usłyszymy jednocześnie dźwięk o odpowiedniej wysokości. Jeżeli będzie to pauza, usłyszymy uderzenie perkusji (lub inny wybrany dźwięk MIDI).

Elementem takim może być nuta, oznaczenie palca, oznaczenie oktawy, łuk, kropka, oznaczenie dynamiczne, klucz, prefiks dla partii, głosownik, kreska taktowa, oznaczenie metrum, znaki przykluczowe czy jakikolwiek inny symbol stanowiący odrębny element brajlowskiego pliku.   

Go to previous/next music object  {J/K} (Przejdź do poprzedniego/następnego  elementu muzycznego):

Jest to prawdopodobnie pierwsza funkcja, jaką wypróbuje większość użytkowników zaraz po wysłuchaniu utworu. Wciśnięcie litery K przesunie kursor do następnego oznaczenia  nuty, pauzy czy interwału i ta nuta lub pauza zostanie zagrana przez MIDI. Z kolei litera J przeniesie nas do poprzedniego, dającego się zagrać elementu. Jeżeli do następnej lub poprzedniej nuty należą interwały, po przesunięciu kursora zostanie zagrany pełny akord.

Go to previous/next interval {N/M} (Przejdź do poprzedniego/następnego  interwału):

Funkcja ta jest niezwykle przydatna przy “rozczytywaniu” akordów zapisanych brajlowskimi oznaczeniami interwałów.

Posługiwanie się tą parą komend ma sens jedynie wtedy, gdy kursor znajduje się wewnątrz zapisanego akordu. Komendy zadziałają, o ile kursor ustawimy na nucie lub na oznaczeniu interwału należącego do akordu, bądź też na jakimś oznaczeniu towarzyszącym nucie czy interwałowi (takim jak staccato, oznaczenie oktawy, palca itd.). 

Wciśnięcie litery M przenosi kursor do kolejnego składnika akordu, a MIDI zagra wtedy odpowiedni dźwięk. Litera N przesuwa kursor do poprzedniego tonu składającego się na ten sam akord. Jeżeli kursor znajdował się na początku lub końcu zapisu akordu, litery M i N nie powodują przesunięcia kursora poza ten akord, a jedynie zostaje ponownie zagrana ta sama nuta.

Tak więc stosowanie tej pary komend na pojedynczych nutach nie ma sensu, gdyż ciąglę będzie powtarzany przez MIDI ten sam dźwięk, jako że program będzie traktował pojedynczą nutę jako akord składający się z jednego tonu.

Go to previous/next bar {U/I} (Przejdź do poprzedniego/następnego taktu):

Zgodnie z logiką wszystkich dotychczas poznanych komend tego typu, litera I przenosi kursor do początku kolejnego taktu, a litera U – do początku poprzedniego taktu bieżącej partii. Jeżeli nie ma następnego lub poprzedniego taktu w danej partii, litery I oraz U nie przesuwają nigdzie kursora.

Go to previous/next part {O/P} (Przejdź do poprzedniej/następnej partii):

Posługiwanie się tymi komendami ma sens jedynie w zapisie zawierającym więcej niż jedną partię instrumentalną. Litera P przenosi nas do tego samego taktu kolejnej partii instrumentalnej, do drugiej ręki czy innej partii wokalnej, a litera O – do tego samego taktu partii poprzedniej. Funkcja ta pozwala użytkownikowi BMR zorientować się, jaki tekst nutowy wykonywany jest w tym samym czasie w różnych partiach. W muzyce fortepianowej nuty dla prawej i lewej ręki zapisywane są jako oddzielne partie. Czytnik Nut Brajlowskich pozwala tu na odczytanie tylko jednego taktu na raz. Jeżeli np. oglądasz takt 3 prawej ręki, po naciśnięciu P możesz sprawdzić, co w tym takcie ma zagrać lewa ręka. Potem wciskając literę O możesz wrócić do prawej ręki. 

Oprócz stosowania komend szybkiej nawigacji i par klawiszy, możesz także odsłuchać cały takt, wybierając w menu Play pozycję „Play bar” (Zagraj takt) lub posługując się skrótem klawiszowym Shift+B. Komenda ta spowoduje odtworzenie całego taktu, w którym znajduje się kursor,  przez wszystkie partie na raz. 
Uwaga! Komenda działa tylko wtedy, gdy kursor ustawiony jest w danym takcie lub na kresce taktowej; natomiast nie możę wskazywać np. prefiksu dla partii.

3.1.7 Znajdowanie partii, taktów i innych miejsc w tekście

Bardzo często wiesz dokładnie, od jakiego miejsca chcesz czytać lub odsłuchiwać plik. W takim przypadku nie masz ochoty przechodzić do tego miejsca od początku pliku przez wszystkie takty i przez wszystkie partie.

BMR pozwala na szybkie przejście do żądanego taktu danej partii. W tym celu wciśnij klawisz F4. Otwiera się dialog, gdzie możesz wpisać numer taktu i partię, w której ten takt się znajduje. Pierwszą pozycją w dialogu jest pokrętło pozwalające ustawić wymagany numer taktu. Możesz przesuwać się strzałką kursora w górę i w dół, uzyskując coraz większe lub coraz mniejsze numery albo też wpisać numer taktu bezpośrednio z klawiatury komputera.

Drugie pole zawiera listę partii w danym zapisie. Możesz wybrać żądaną partię, przechodząc strzałką kursora w górę lub w dół albo możesz nacisnąć pierwszą literę nazwy partii, aby podświetlić daną pozycję. W zapisie muzyki fortepianowej są tylko dwie partie: partia prawej ręki (right hand) i partia lewej ręki (left hand), a więc masz dwie możliwości wyboru.

W zaimportowanym pliku czerny.bmml możesz od razu przejść np. do taktu 3 lewej ręki, naciskając klawisz F4, który wywołuje dialog „Select bar” (Wybierz takt). Możesz wtedy ustawić pokrętłem numer 3, poruszając się strzałkami kursora w górę lub w dół. Możesz także wpisać numer taktu z klawiatury, zamiast posługiwać się pokrętłem. W takim przypadku upewnij się, że w polu nie ma innych cyfr oprócz wpisanych. 

Po wpisaniu numeru taktu wciśnij Tab i wybierz „Part 2” z pola kombi. „Part 2” odpowiada partii lewej ręki. Teraz wciśnij Enter, który uaktywni OK i od razu znajdziesz się w wymaganym takcie 3 lewej ręki. BMR automatycznie ustawia kursor na pierwszym elemencie taktu, który można zagrać; nie musi to być pierwszy element zapisu tego taktu.

Jeżeli chcesz odsłuchać ten takt, wciśnij Shift+B, a zostaną odtworzone nuty zarówno prawej, jak i lewej ręki.
 
Po przejściu do dowolnego taktu możesz również skorzystać z funkcji „Play score from bar” (Zagraj od taktu). W tym celu naciśnij Shift+Ctrl+B, otwierając „MIDI Player”, a potem Enter lub spację, aby rozpocząć odtwarzanie od tego właśnie taktu.

Uwaga! Jeżeli skorzystasz z funkcji „Select bar” (np. wciskając klawisz F4), w polu Bar (Takt) i Part (Partia) będzie pokazana aktualna pozycja kursora. A więc jeżeli kursor znajduje się w takcie 10 prawej ręki i naciśniesz F4, w polu Bar pojawi się automatycznie „10”, a w polu Part – „Part 1”. Pozwala to na określenie docelowego taktu w stosunku do aktualnej pozycji kursora.

W innych sytuacjach konieczne będzie znalezienie danego fragmentu muzycznego w pliku na podstawie sekwencji znaków brajlowskich, nie zaś na podstawie numerów taktów. Może to mieć miejsce, kiedy pamiętasz fragment muzycznego zapisu, ale nie pamiętasz, w którym takcie on występuje.

BMR pozwala na odszukanie konkretnej sekwencji znaków brajlowskich w pliku. Możesz powtarzać wyszukiwanie takiego samego fragmentu w przód i w tył.

Aby rozpocząć wyszukiwanie, przejdź do menu Search i wybierz komendę „Find text” lub po prostu w dowolnym miejscu naciśnij klawisz F3, który przywołuje dialog „Find text”.

Focus znajduje się wtedy w specjalnym polu edycyjnym. Pole to jest specjalne, gdyż możesz w nim wpisywać znaki, jedynie stosując kombinację punktów sześciopunktu. Aby to osiągnąć, musisz naciskać na klawiaturze komputera kilka klawiszy jednocześnie. W tym polu edycyjnym twoja klawiatura przekształca się w symulowaną klawiaturę brajlowską. Najczęściej używane klawisze w rzędzie zasadniczym: F D S   J K L odpowiadają punktom 1 2 3   4 5 6.

Jeżeli np. chcesz znaleźć w pliku pierwsze wystąpienie ćwierćnuty D w oktawie małej, najpierw musisz wcisnąć jednocześnie klawisze J K L. W polu wyszukiwania pojawi się znak brajlowski (pkt 456). Teraz naciskasz jednocześnie klawisze F K L, a kiedy je zwolnisz, w polu wyszukiwania pojawi się kolejny znak brajlowski (pkt 156). Według brajlowskiej notacji zapis ten oznacza D ćwierćnutę w oktawie małej. 

Jeżeli wciśniesz Enter, kursor ustawi się tuż za ćwierćnutą D. 
W pliku czerny.bmml ćwierćnuta D poprzedzona znakiem małej oktawy występuje po raz pierwszy w trzecim takcie lewej ręki. 
Teraz wciśnij Shift+B, aby posłuchać całego taktu dla kontroli.

Jeżeli ponownie wciśniesz klawisz F3, pojawi się znowu pole „Find text” (Znajdź tekst). Znajdziesz w nim poprzednio wprowadzoną w polu wyszukiwania sekwencję znaków brajlowskich. Poruszając się w tym polu kursorem, usłyszysz kombinacje punktów odczytane przez syntezator mowy. Można pozostawić tekst do wyszukiwania bez zmian i wcisnąć Enter, aby znaleźć ponowne jego wystąpienie w pliku, bądź też możesz zmodyfikować tekst i szukać nowej sekwencji znaków.

Jednakże są też prostsze sposoby wyszukiwania następnego lub poprzedniego pojawienia się tekstu. Uzyskujemy to komendami „Find next” (Znajdź następny) i „Find previous” (Znajdź poprzedni) w menu Search (Wyszukiwania). 

Możesz także użyć skrótów klawiszowych Ctrl+F do wyszukania kolejnego wystąpienia tekstu i Shift+Ctrl+F do znalezienia poprzedniego. Po naciśnięciu Ctrl+F lub Shift+Ctrl+F nie pojawia się okno wyszukiwania. Kursor po prostu natychmiast ustawi się za ostatni znakiem szukanego tekstu. Jeżeli w tekście nie ma już więcej znalezionych w danym kierunku (w przód lub w tył) sekwencji znaków, kursor pozostanie w miejscu, gdzie został ostatnio wciśnięty skrót klawiszowy Ctrl+F lub Shift+Ctrl+F. 
Wypróbujmy tę funkcję w praktyce. Załóżmy, że kursor stoi na nucie D małe w trzecim takcie lewej ręki, która została znaleziona w czasie ostatniego wyszukiwania. Naciśnij Ctrl+F, aby wyszukać kolejne wystąpienie tej sekwencji znaków. Kursor ustawi się natychmiast tuż za wyszukiwaną sekwencją znaków, w tym wypadku w takcie 11 lewej ręki. 

Jeżeli chcesz usłyszeć cały takt, użyj skrótu klawiszy Shift+B; zostaną zagrane obie partie razem. Możesz także oglądać sąsiadujący tekst, poruszając się strzałkami kursora.

Aby powrócić do poprzednio znalezionej nuty D, naciśnij Shift+Ctrl+F. Kursor powróci do taktu 3. Przekonasz się o tym, odsłuchując go (Shift+B). 

Uwaga! Obecnie wiele klawiatur komputerowych, szczególnie wbudowanych do laptopów, nie pozwala na jednoczesne wciśnięcie więcej niż dwóch lub trzech klawiszy. W takim przypadku nie będzie możliwe wpisanie w polu wyszukiwania większości kombinacji brajlowskich punktów. Są trzy sposoby wyjścia z tej sytuacji.
1.	Możesz podłączyć zewnętrzną klawiaturę przez wejście USB. Prawdopodobnie będzie działała dobrze.
2.	Możesz wciskać klawisze metodą naśladującą arpeggio, aby na raz nie było wciśniętych więcej niż dwa klawisze. BMR poradzi sobie z takim arpeggiowanym sposobem wpisywania punktów bez względu na tempo ich wciskania.
3.	Zdefiniuj sześć innych klawiszy na klawiaturze jako punkty sześciopunktu, skoro oryginalnie przypisane nie sprawdziły się w tej funkcji. Zdarza się, że ta sama klawiatura nie pozwala na jednoczesne wciskanie kilku klawiszy w jednej jej części, a w innej akceptuje wciśnięcie nawet sześciu. Jednakże przedefiniowanie klawiszy w funkcji brajlowskich punktów nie mieści się w zakresie niniejszego podręcznika.

Zlokalizowanie aktualnej pozycji kursora w pliku:

W niektórych sytuacjach potrzebne będzie dokładne określenie miejsca w pliku. Może to być szczególnie ważne dla orientacji w dużych plikach muzycznych albo w przypadku bardzo skomplikowanego zapisu. W tym drugim przypadku może być trudno znaleźć nawet najbliższą kreskę taktową.

BMR zapewnia inteligentne rozwiązanie tego problemu. U dołu głównego okna przeglądania linia statusowa określająca aktualną pozycję kursora podaje numer znaku, liczony od początku pliku, numer taktu i wreszcie kategorię elementu znaku brajlowskiego, na którym ustawiony jest kursor. 
Na przykład, po wybraniu taktu 3 w partii lewej ręki zaimportowanego pliku czerny.bmml (F4), kursor ustawi się na nucie wielkie B półnuta. W tym przypadku na linii statusowej na dole ekranu ukaże się napis:

202	bar: 3    note type
Gdzie 202 oznacza numer znaku, licząc od początku pliku, 
3 – numer taktu, w którym stoi kursor, 
a określenie „note type” mówi o tym, że znak wskazywany przez kursor to oznaczenie nuty. Jeżeli ustawimy kursor na znaku będącym częścią składową jakiegoś złożonego znaku brajlowskiego, informacja na linii statusowej będzie wyrażała symbol, którego częścią jest dany znak.

Uwaga! JAWS może odczytać linię statusową po wciśnięciu klawiszy JAWS + PAGEDOWN, przy czym klawisz JAWS to najczęściej Insert. Tej kombinacji klawiszy można użyć w celu uzyskania informacji o linii statusowej w dowolnym miejscu pliku.

Są także inne sposoby określenia aktualnej pozycji kursora w pliku. Można po prostu nacisnąć F4, aby przejść do dialogu „Select bar” (Wybierz takt), bo wtedy w polach wyszukiwania pokazany jest zarówno numer taktu, jak i partia jako wartości wyjściowe. Numer taktu usłyszymy od razu po wciśnięciu F4, a po wciśnięciu Tab dowiadujemy się, jaka to partia. Jeżeli nie chcesz przechodzić do żadnego taktu, po prostu naciśnij ESCAPE,  aby opuścić okno dialogowe i powrócić do głównego okna przeglądania.

Numer aktualnego taktu można także sprawdzić, naciskając kombinację Ctrl+Shift+B otwierającą dialog „MIDI Player”, bo pokrętło „Start bar” wskazuje jako wartość wyjściową właśnie bieżący takt.

3.1.8 Dodawanie do zapisu własnych komentarzy i uwag

BMR pozwala na wprowadzanie do pliku własnych komentarzy i uwag, które zostaną zachowane podczas zapisywania pliku w wewnętrznym formacie programu – z rozszerzeniem .erb. Jest to bardzo użyteczna funkcja, gdyż komentarze własne są najczęściej rezultatem drobiazgowej analizy utworu przez użytkownika i mogą być przydatne w dalszej pracy nad nim. Jak zostało wcześniej wspomniane, można przechodzić od jednej do drugiej uwagi w przód i w tył w celu ich odczytania.

Aby zapisać swój komentarz czy uwagę, należy w menu Tools (Narzędzia) wybrać pozycję „Edit annotation” (Edytuj uwagę) albo posłużyć się skrótem klawiszowym F2. Pojawi się pole edycyjne, w którym zapisujemy tekst uwagi i zatwierdzamy go wciskając OK. Wtedy wpisany tekst zostanie ukryty i nie będzie widoczny wśród zapisu muzycznego. 

Komentarz własny może być wpisany w dowolnym miejscu w zapisie nutowym, ale pole „Annotation” nie pojawi się, gdy kursor ustawiony jest na oznaczeniu partii, na przenośniku taktowym lub na spacji. 

Aby odczytywać wprowadzone uwagi własne, należy komendami przechodzenia do poprzedniej/następnej uwagi (Go to previous/next annotation): E/R znajdować je w pliku i za pomocą klawisza F2 (lub z menu Tools) wchodzić na pole edycyjne, gdzie tekst jest już dostępny.  

Uwaga! Na razie nie uzyskamy jednak na monitorze brajlowskim polskich znaków, ale mowa syntetyczna odczyta polski tekst prawidłowo.

3.1.9 Ukrywanie niektórych elementów zapisu muzycznego 

Dla wielu niewidomych muzyków i uczniów czynnikiem utrudniającym posługiwanie się brajlowską notacją muzyczną jest liniowość zapisu. Liniowość ta oznacza,  że wszystkie symbole muzyczne (nuty i znaki towarzyszące) ułożone są sekwencyjnie, tak jak litery i znaki przestankowe w zwykłym tekście słownym. Nie stwarzają problemu proste utwory, gdyż zwłaszcza doświadczonym użytkownikom nut brajlowskich łatwo się zorientować co do ich struktury i zawartości po prostu poprzez szybkie przesuwanie po tekście czytającymi palcami.

Ale nawet dla bardzo doświadczonych brajlistów szybka orientacja w skomplikowanym brajlowskim zapisie nutowym jest naprawdę trudna. Do tej pory nie było sposobu pomijania przy czytaniu nadmiaru oznaczeń, które zresztą mają niewielkie znaczenie przy pierwszym kontakcie z utworem. Widzący muzycy, zapoznając się z nowym utworem, mogą po prostu ignorować te dodatkowe oznaczenia otaczające same nuty. Wskutek liniowości brajlowska notacja muzyczna nie może zapewnić niewidomym tego luksusu.

Czytnik Nut Brajlowskich potrafił zagwarantować całkiem wygodne rozwiązanie w tym zakresie: możesz zdecydować, które elementy zapisu są ci aktualnie potrzebne, a które oznaczenia i kategorie chcesz zignorować - program bardzo szybko ukryje wszystko to, czego nie chcesz oglądać, a pokaże tylko te znaki, które na danym etapie są ci potrzebne.  

Rzecz jasna, ukrywanie i pokazywanie elementów jest tylko tymczasowe i wszystkie właściwości zapisu mogą być w każdej chwili przywrócone. Ponieważ oryginalny plik .bmml nie może nigdy zostać zmodyfikowany przez BMR, te dodatkowe cechy zapisu mogą, ale nie muszą być zachowane w wewnętrznym formacie BMR, czyli w pliku .erb. 

Aby ukryć jakiś element zapisu brajlowskiego w danym pliku, przejdź do menu „Process” (Przetwarzaj) i wybierz pozycję „Hide elements” (Ukryj elementy). Pojawi się okno dialogowe obejmujące szereg pozycji. Domyślnie żaden z elementów nie jest wybrany, dzięki czemu po otwarciu pliku ukazuje się pełny zapis brajlowski obejmujący wszystkie elementy.

Uwaga! Lista kategorii wykaże tylko te, które można odnaleźć w danym pliku. Jeżeli np.  w zapisie nie występują żadne oznaczenia dynamiczne, pozycja „Dynamics” nie ukaże się w polu listy wyboru.

Jeżeli wybierzesz którąkolwiek z kategorii umieszczonych na liście i zamkniesz dialog, wciskając OK, symbole należące do wybranej kategorii zostaną natychmiast ukryte. Na przykład, jeżeli wybierzesz pierwszy element „Accidental” (Znak alteracyjny), wszystkie bemole, krzyżyki i kasowniki znikną z zapisu do momentu, aż powrócisz do dialogu, odznaczysz kategorię „Accidental” i zatwierdzisz przez OK. Nie oznacza to jednak, że program będzie traktował oryginalny zapis nutowy w zmienionej formie. Jeżeli ukryjesz wszystkie znaki alteracyjne, a potem odtworzysz cały utwór albo wybrane takty czy nawet nuty, „MIDI Player” zagra je w postaci oryginalnej, tzn. ukryte tymczasowo znaki będą przestrzegane w czasie odtwarzania.

Przy zapoznawaniu się z utworem bardziej przydatne jest ukrywanie kluczy (clefs), dynamiki (dynamics), palcowania (fingering), palcowania przy interwałach (interval fingering), znaków wykonawczych (nuances), łuków (slurs) czy tekstu (text) według uznania. Nie da się ukrywać nut, pauz i kresek taktowych, ale to chyba nikogo nie zdziwi.

Przyjrzawszy się utworowi pobieżnie, można stopniowo przywracać poszczególnekategorie według pozycji umieszczonych w polu listy wielokrotnego wyboru. Jeżeli chcesz na powrót pokazać wszystkie elementy, wybierz po prostu pozycję „Show all” (Pokaż wszystkie), znajdującą się pod koniec listy. 

Uwaga! Jeżeli jakiś element został ukryty, nie będzie można go odnaleźć funkcjami wyszukiwania: „Find text”, „Find next” czy „Find previous”, dopóki elementy te nie zostaną przywrócone. Na przykład, jeżeli ukryjesz oznaczenia oktaw (Octave marks), nie znajdziesz nuty „małe D ćwierćnuta” funkcją szukania, jak to było demonstrowane wcześniej w tym podręczniku. Zatem jeżeli wpiszesz punkty 456 i 156 w polu wyszukiwania i rozpoczniesz wyszukiwanie, operacja zostanie zatrzymana, a kursor powróci do pierwotnej pozycji w głównym oknie przeglądania, nie zatrzyma się natomiast w takcie 3 lewej ręki w pliku czerny.bmml. 

3.1.10	Ukrywanie całych partii  

W menu Process jest jeszcze jedna pozycja „Hide parts” (Ukryj partie). Jeżeli wybierzesz tę pozycję, pojawi się okno dialogowe zawierające listę wszystkich partii instrumentalnych lub wokalnych zapisanych w tym utworze. Domyślnie wszystkie partie są niezaznaczone (tzn. pokazane w pliku). Jeżeli wybierzesz którąkolwiek partię z listy, jej status zmieni się na „ukryty” i jeżeli naciśniesz OK, zapis tej partii zniknie z pliku.

Jeżeli powrócisz do okna dialogowego i odznaczysz którąkolwiek partię, pojawi się ona natychmiast w zapisie nutowym. 
Ukrycie jednej lub kilku partii ma wpływ na odtwarzanie MIDI. Ukryte partie nie są odtwarzane ani przy funkcji „Play full score” (Odtwarzaj cały plik), „Play score from bar” (Odtwarzaj od taktu) ani też „Play bar” (Zagraj takt).

Funkcja ta może być szczególnie przydatna przy uczeniu się utworu nuta po nucie, takt po takcie czy osobno każdej ręki.

Uzyskana forma zapisu z ukrytymi poszczególnymi partiami może zostać zapisana jako plik w formacie .erb, który można później otworzyć albo wyeksportować do formatu .txt, który może być używany bez korzystania z programu BMR lub też wydrukowany na drukarce brajlowskiej.

3.1.11 Zapisywanie przygotowanego pliku w wewnętrznym formacie programu - .erb do późniejszego wykorzystania

Skoro oryginalny plik .bmml nie może być zmieniony za pomocą programu BMR, nie ma sensu wprowadzanie funkcji Save (Zapisz) dla tego formatu. Natomiast Czytnik Nut Brajlowskich umożliwia zapisanie przystosowanego do własnych potrzeb pliku z wszystkimi ustawieniami w wewnętrznym formacie programu jako plik .erb. Jeżeli zechcesz skorzystać znowu z tak zapisanego pliku, po uruchomieniu programu BMR możesz skorzystać z funkcji Open (Otwórz) w menu File (Plik) lub skrótu Ctrl+O, zamiast importowania pliku .bmml. Różnica polega na tym, że otwierając plik .erb, uzyskasz takie same ustawienia i zmiany formatowania, jakie zostały zapisane przy kończeniu pracy z plikiem. Tak więc otwierając plik .erb praktycznie odtwarzamy sytuację z ostatniej sesji.

Plik zapisujemy wybierając z menu File pozycję Save lub używając powszechnie znanego skrótu Ctrl+S. Jeżeli zapisujemy plik po raz pierwszy w czasie sesji, pojawia się dialog „Save as” (Zapisz jako), w którym należy określić nazwę pliku i jego lokalizację.

Jednakże jeżeli plik był już zapisywany podczas tej sesji z BMR, naciśnięcie kombinacji Ctrl+S nie wywołuje dialogu, lecz wszelkie zmiany zostają po prostu zapisane do wcześniej określonego pliku.
Jeżeli chcesz wyniki swojej pracy zapisać w innym pliku, możesz wybrać w menu File pozycję „Save as) (Zapisz jako) i nadać plikowi nazwę oraz określić miejsce zapisania.
Jeżeli chcesz uzyskać bieżący plik w formacie .txt, wejdź do podmenu „Export” znajdującego się w menu File i przejdź do pozycji „Text for print” (Tekst do drukowania). Możesz uzyskać pozycję „Export file as” (Eksportuj plik jako) skrótem klawiszowym Ctrl+E.
Tutaj należy określić nazwę i lokalizację pliku, do którego zostanie wyeksportowany zapis nutowy zachowujący wszystkie ustawienia i wybrane opcje dotyczące ukrytych elementów. Kiedy naciśniesz przycisk Zapisz, pojawi się polecenie (Choose table), według której ma być wyeksportowany plik BMML do ASCII. Jeżeli np. wybierzemy tablicę eng.tbl, tekst zostanie wyeksportowany zgodnie z zasadami amerykańskiego pisma brajlowskiego. Dla polskiego pisma brajlowskiego została sporządzona tablica pl.tbl. Przycisk „Otwórz” uruchamia procedurę eksportowania. Plik .txt o nadanej nazwie powinien znaleźć się w określonym folderze. Można go odczytywać na linijce brajlowskiej, wydrukować na drukarce brajlowskiej lub wykorzystywać do innych celów.

1.1.12	Zamykanie programu

Po zakończeniu pracy w programie BMR należy go zamknąć tak, jak każdą inną aplikację Windows, wybierając pozycję Exit w menu File lub stosując kombinację klawiszy Alt+F4. Może pojawić się pytanie, czy chcesz zapisać zmiany w pliku. W razie odpowiedzi twierdzącej pojawi się znane nam już okno „Save file as”, w którym trzeba będzie określić nazwę pliku. W razie odpowiedzi przeczącej zmiany zostaną utracone. Jednak jak już wiemy, zmiany nigdy nie mogą dotyczyć właściwego zapisu nutowego, mogą tylko obejmować pewne ustawienia lub osobiste uwagi.

Ten sam problem zapisywania zmian może się pojawić, jeżeli zechcesz otworzyć lub zaimportować nowy plik, gdy poprzedni jest jeszcze otwarty w tym programie.

Pamiętaj, że naciśnięcie klawiszy Alt+F4 w jakimkolwiek wewnętrznym oknie programu, takim jak „MIDI Player” czy „Hide elements” zamyka tylko to okno, nie zaś cały program. W takiej sytuacji należy ponownie nacisnąć Alt+F4, aby zakończyć pracę programu.